Evelien Tonkens over de spanning tussen burgerinitiatieven en de overheid
Evelien Tonkens over de spanning tussen burgerinitiatieven en de overheid

Evelien Tonkens over de spanning tussen burgerinitiatieven en de overheid

Burgerparticipatie en burgerinitiatieven: wat levert dat eigenlijk op voor de maatschappij? En welke spanning ontstaat tussen burgerinitiatieven van een kleine groep burgers en het algemeen belang van waaruit de overheid geacht wordt te denken?

In dit artikel een verslag van het interview dat ik hierover met Evelien Tonkens had. Evelien Tonkens is hoogleraar burgerschap en humanisering van de publieke sector aan de Universiteit van Humanistiek in Utrecht.

Tonkens is daarnaast ook spreker bij het seminar over burgerinitiatieven en burgerparticipatie op 6 juni.

Seminar “Samen kom je verder”

Burgerinitiatieven krijgen meer ruimte van de overheid

In de afgelopen 15 jaar is het burgerinitiatief volgens Evelien Tonkens steeds belangrijker geworden. “Je ziet dat burgerinitiatieven enorm veel enthousiasme, creativiteit en innovatie genereren” aldus Tonkens.

Als je zo’n 20 jaar geleden zei: ‘ik wil wel een buurtmoestuin beginnen’ dan reageerde de overheid met iets in de trant van: ‘dat stukje gras, daar gaan wij over. Daar maaien we gewoon.’

Maar nu zegt de overheid: ‘leuk, maak maar een plan’.

Dat is heel bemoedigend. Zo’n reactie vinden mensen vaak leuk. Daardoor genereert het ook betrokkenheid bij buurtgenoten onderling.

“Kleinschalige nieuwe activiteiten die door de overheid eerder lastig werden gevonden en dan werden afgeremd, die krijgen nu meer ruimte.”

Voorbeelden van zulke burgerinitiatieven zijn onder andere: het aanleggen van een buurtmoestuin of het organiseren van een straatspeeldag. “Voornamelijk sociale, maar de laatste tijd ook wat meer milieugerichte initiatieven.”

Seminar “Samen kom je verder”

Spanningen rondom burgerinitiatieven

Volgens Tonkens zijn er drie ingewikkelde kwesties bij burgerinitiatieven: de duurzaamheid van het initiatief, de diversiteit van de initiatiefnemers en de democratische legitimatie van burgerinitiatieven.

Seminar “Samen kom je verder”

“Veel burgerinitiatieven starten met groot enthousiasme maar stranden ook nog weleens.”, aldus Evelien Tonkens. Daarmee is de duurzaamheid van burgerinitiatieven vaak een probleem.

 De diversiteit van initiatiefnemers is een tweede probleem.

Veel actieve burgers zijn hoger opgeleid en vrij goed ingevoerd in beleidsmatig en ambtelijk Nederland. Daarmee zijn zij niet echt representatief voor de rest.

Tonkens: “Dat kunnen die mensen zelf niet altijd helpen maar het is wel een probleem.” Want met het aandragen van een burgerinitiatief worden wel publieke middelen geclaimd.

Dan rijst de vraag bij de overheid: “Als wij een specifiek initiatief steunen doen we dan iets anders niet, wat mogelijkerwijs een breder draagvlak zou hebben?”

Een ingewikkelde afweging.

Seminar “Samen kom je verder”

Omgaan met burgerinitiatieven

Gevraagd naar een advies aan beleidsambtenaren, managers en directeuren die burgerinitiatieven lastig vinden zegt Tonkens: “Aan de ene kant zou je kunnen zeggen: schuif nog iets meer op naar een ja-cultuur.”

Daar is echter wel een maar bij.

Tonkens: “Je moet als overheid ook vasthouden aan de gedachte dat ambtenaren een andere rol en verantwoordelijkheid hebben dan burgers. En dat ambtenaren ook – vaak met goede redenen – gebonden zijn aan regels en procedures.

Het is volgens Tonkens juist ook de rol van de overheid om  op ‘saaie’ dingen te wijzen, zoals brandweer- en andere veiligheidsvoorschriften. En de overheid moet ook verantwoording kunnen afleggen aan een bredere groep burgers. Er moet dus wel een doordacht plan liggen.

Dat vinden mensen meestal vervelend als dat over hun eigen burgerinitiatief gaat.

“Maar, als de buren zo maar de brandweervoorschriften mogen negeren of geld krijgen zonder verantwoording vinden ze dat ook weer niet leuk. Dus je moet wel respect houden voor beide rollen en de verantwoordelijkheden die daarbij horen.”

Vooral de ambtelijke kant wordt in de praktijk nog weleens vergeten. Tonkens: “Soms zit ik weleens bij bijeenkomsten waar over burgerinitiatieven gepraat wordt. En dan gaat iedereen helemaal los over hoe goed die burgerinitiatieven zijn. Maar dan denk ik: er is ook een ambtelijke kant en iemand moet dat verwoorden.”

“Dit blijft een onoplosbare spanning dus je moet dat ook niet willen oplossen.” stelt Tonkens. Beter is het om elke keer weer naar een werkbare uitkomst toe te werken. Dat dat soms traag verloopt is nu eenmaal een bijkomstigheid van het democratische systeem.

Tonkens: “Als je sneller wilt moet je een autoritaire leider aanstellen. Maar die geeft nog minder ruimte aan burgerinitiatieven.”

Seminar “Samen kom je verder”

Kleine en grote burgerinitiatieven

De spanning rondom burgerinitiatieven speelt sterker naarmate een burgerinitiatief groter is.

Kleinschalige initiatieven leveren veel minder spanning op. Veel kleinschalige initiatieven hebben maar zeer beperkt geld nodig van de overheid. Zulke initiatieven doen geen groot beroep op publieke middelen en ook niet op de aandacht van ambtenaren.

Een voorbeeld van zo’n klein initiatief is de voorleesexpres in Utrecht, waar kinderen worden voorgelezen die thuis niet worden voorgelezen. Tonkens: “Zij hadden een ruimte nodig om te vergaderen. Een woningcorporatie heeft toen een ruimte beschikbaar gesteld.”

 Het is wat anders wanneer een burgerinitiatief omvangrijker wordt.

Wanneer burgers bijvoorbeeld een energiecorporatie of zorgcorporatie oprichten, dan krijgt dat als snel enige omvang. Daar kan zomaar een belangrijk deel van een budget heengaan. Dan moeten overheden zichzelf wel de vraag stellen hoe zich dit verhoudt tot andere uitgaven en groepen in de samenleving.

Seminar “Samen kom je verder”

Voorkom dat je teveel participatie vraagt

Actieve burgers komen vaak zelf met initiatieven. Maar soms vragen overheden juist aan burgers om gemeentelijke taken over te nemen.

Bijvoorbeeld het onderhouden van openbaar groen.

Dat is volgens Tonkens riskant. “Mensen willen wel graag iets doen, maar wel op hun eigen voorwaarden. Het komt voor dat de overheid zegt: ‘we sluiten hier de bibliotheek, tenzij vrijwilligers hem willen openhouden’.”

Dan hebben mensen het gevoel dat ze een klusje van de overheid moeten opknappen.

“Soms willen ze dat aanvankelijk wel. Vooral omdat ze graag willen dat die bibliotheek wel openblijft. Maar het is veel gevraagd.” stelt Tonkens.

Vaak willen mensen initiatief nemen omdat ze ergens een gat zien. Dat ze denken: dit moet ook gebeuren, het gebeurt niet en daarom gaan wij het nu doen.

Tijdens het seminar Samen kom je verder! Stimuleren van burgerparticipatie en inspelen op burgerinitiatieven gaat Evelien Tonkens als spreker verder in op de mogelijkheden en spanningen die burgerinitiatieven met zich meebrengen. 

Meepraten over burgerinitiatieven en burgerparticipatie? Kom dan naar het seminar op 6 juni.

 Seminar “Samen kom je verder”

Reactie plaatsen

Cookies