Burgerinitiatieven: hoe maak je die als gemeente succesvol?
Hoe je burgerinitiatieven succesvol maakt (interview met Hajo Rietman)
25 september 2018 

Hoe je burgerinitiatieven succesvol maakt (interview met Hajo Rietman)

De verhouding tussen de overheid en burgers verandert. Door middel van burgerinitiatieven, krijgen burgers meer en meer invloed op (lokaal) beleid. Voor gemeenten is het soms lastig om te gaan met burgerinitiatieven. Zij hebben namelijk niet alleen de burgers tevreden te houden, maar ook diverse andere instanties. En wat als er iets misgaat? Wat als het resultaat niet goed uitpakt?

Wietske Duzijn van de Beleidsexpert interviewt Hajo Rietman, zelfstandig professional op het gebied organisatieontwikkeling. Hij begeleidt gemeenten in het omgaan met burgerinitiatieven. In dit interview hebben ze het over de angst en het ongemak dat burgerinitiatieven soms oplevert. Maar Hajo benadrukt ook waarom burgerinitiatieven tot mooie dingen kunnen leiden. Met een paar inspirerende voorbeelden, laat Hajo zien hoe burgerinitiatieven zich in de praktijk vormen.

Download onze e-boeken voor beleidsmakers (PDF)

Wietske en Hajo spraken over de volgende onderwerpen:

Koning Willem-Alexander en de participatiesamenleving

Hajo werkt vaak voor gemeenten en krijgt daarin veel te maken met burgerinitiatieven. Hij heeft de ontwikkelingen op dat gebied de afgelopen jaren dus van dichtbij meegemaakt: “De laatste jaren vindt er een verschuiving plaats tussen de overheid en de samenleving. De samenleving wil meer zelf doen, meer zeggenschap hebben, en de overheid is meer en meer aan het loslaten. De overheid is daar mee aan het stoeien.”

Een aantal jaren terug sprak Koning Willem-Alexander al over de participatiesamenleving. Hajo herinnert zich deze toespraak maar al te goed: “Daar kwam enorm veel kritiek op. En toch gaat het nu wel die kant op. Nu is het niet zo dat de overheid zegt ‘de samenleving moet het maar doen’. Het moet natuurlijk geen verkapte bezuiniging zijn. Burgerinitiatieven gaan over de oprechte wens om het met elkaar beter te doen.”

Over Hajo Rietman

Hajo Rietman is zelfstandig ondernemer. Hij is eigenaar van het bedrijf ‘Ontwikkelding’, waarmee hij organisaties in de publieke sector helpt met ontwikkelingen. Dat kunnen inhoudelijke ontwikkelingen zijn, zoals ontwikkelingen in beleid, maar het kunnen ook organisatieontwikkelingen zijn, zoals ontwikkelingen binnen een team: “Als een organisatie niet precies weet hoe ze iets moeten doen, dan wordt het leuk,” aldus Hajo.

Download onze e-boeken voor beleidsmakers (PDF)

Burgerinitiatieven: angst en ongemak

Toch is het voor veel gemeenten nog lastig om meer ruimte en kansen te bieden aan burgerinitiatieven. Volgens Hajo is er ook geen standaard aanpak voor: “Er is geen blauwdruk die zegt ‘doe dit, dan wordt het opgelost’. Het gaat altijd om het samenwerken, vanuit de basis dat je het oprecht samen beter wilt doen. Dat betekent ook dat je eigenaarschap en verantwoordelijkheid moet gaan delen.”

En juist dat vinden overheden soms lastig, merkt Hajo.

“Want stel er gebeurt wat. Of stel een initiatief gaat niet goed. Wat dan? Er zit wel een bepaalde angst onder. En die angst, dat ongemak, dat moet je met elkaar kunnen verdragen.”

Want je hebt natuurlijk wel te maken met publiek geld. Niet waar?

“Laatst zei iemand ‘het is publiek geld, dus het is van de samenleving. Wie ben je dan als overheid om te zeggen dat het geld van jou is?’. Dat vond ik een interessante gedachte, los van wat de waarheid is,” vertelt Hajo.

Samen beter worden

Waarom zouden gemeenten meer met burgerinitiatieven aan de slag moeten gaan? Hajo is van mening dat burgerinitiatieven tot een beter resultaat kunnen leiden.

“Dat wil niet zeggen dat het per sé beter wordt. Maar het kan wel. En beter zit ‘m niet alleen in de kwaliteit. Dat zit ook in draagvlak en maatschappelijke samenhang. Als er in een buurt een plantsoen bijgehouden wordt, dan heeft dat soms meer effecten dan alleen het plantsoen zelf. Of die nu mooi of lelijk is: er ontstaan contacten in de buurt. Dat soort effecten zijn moeilijk in geld uit te drukken, maar helpen wel om het beter te doen met elkaar.” 

Download onze e-boeken voor beleidsmakers (PDF)

Right To Challenge bij de Gemeente Zutphen

Samen met gemeente Zutphen is Hajo nu betrokken bij het project ‘Right To Challenge’. Dit is het recht dat inwoners hebben om gemeenten uit te dagen als ze denken dat ze bestaande taken beter of goedkoper kunnen uitvoeren. Gemeenten zijn verplicht daar iets mee te doen, omdat het onderdeel is van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), maar weten vaak nog niet hoe ze daar precies invulling aan moeten geven.

Hajo: “In Zutphen wilde de gemeenteraad dat de inwoners zeker ‘Right To Challenge’ kregen, maar dan wel op het gebied van alle beleidsterreinen, niet alleen op sociaal gebied. We zijn nu bezig met een leertraject, waarbij we door middel van experimenten en initiatieven kijken hoe we precies invulling kunnen geven aan Right To Challenge. We kijken wat we precies moeten doen en wat we moeten regelen. Later gaan we ook bedenken hoe we dit in een meer structurele vorm kunnen doen.”

Als procesbegeleider legt Hajo samen met iemand van de gemeente Zutphen het contact tussen de initiatiefnemer en de ambtenaren: “Wij gaan niet op de stoel van de ambtenaar zitten. We zijn er puur om het proces te begeleiden, als neutraal persoon. Om het gesprek gaande te houden. We hebben geleerd dat dat goed werkt.”

Schakel tussen inwoner en gemeente

Hajo vervult dus meer een faciliterende rol en is daarmee de schakel tussen de inwoner en de gemeente. “We willen verbindingen leggen en zorgen dat de initiatiefnemer een gelijkwaardige gesprekspartner wordt,” vertelt Hajo. “Zo’n ambtenaar heeft natuurlijk wel zo’n heel apparaat achter zich staan. Dat maakt het soms lastig voor een initiatiefnemer om gelijkwaardig te zijn. Daarin kun je als procesbegeleider een rol vervullen. Maar ook bij het helpen van die ambtenaar, om hem te motiveren en ondersteunen.”

Je moet het natuurlijk ook niet onderschatten.

“Het is allemaal nieuw. Je moet met elkaar leren en ook niet zeggen dat dingen goed of fout zijn. Kijk of je elke dag een beetje beter kan worden met elkaar. Zonder oordeel. Zonder dat je mensen in een hoekje gaat drukken. Want dan werkt het zeker niet.”

Download onze e-boeken voor beleidsmakers (PDF)

Inwoners van Zutphen ontwikkelen zelf een duurzaamheidslab

Uit het Right Too Challenge-project zijn al enkele mooie burgerinitiatieven gekomen. Hajo vertelt bijvoorbeeld dat de gemeente Zutphen vanuit de klimaatafspraken in Parijs, druk in de weer was met verduurzaming: “De gemeente moest iets met duurzaamheid. Ze hadden gesprekken gevoerd met een bureau, over het ontwikkelen van een duurzaamheidslab. Toen kwamen er inwoners uit Zutphen die zeiden ‘Dat kunnen wij ook!’.”

“Dat waren burgers die professioneel bezig waren met energietransitie,” vervolgt Hajo. “Zij wilden dat graag oppakken, omdat ze de kennis en het netwerk in de samenleving hebben. De gemeente heeft het toen gedurfd om die opdracht aan de burgers te geven.”

‘Lef’ is het juiste woord dat daarbij past.

Dat vindt Hajo ook: “Je moet lef hebben om dat te doen, want je weet van tevoren niet wat eruit komt. Het gaat anders dan als je een bureau inhuurt. Dan kun je afspraken maken en op deze manier weet je het niet. De uitkomst is altijd anders dan wat je zelf bedacht zou hebben. Het is boeiend om dan te kijken wat je er vervolgens mee kan, wat de waarde is.”

Download onze e-boeken voor beleidsmakers (PDF)

De worstelingen en dilemma’s van gemeenten

Maar niet alleen in Zutphen gaan ze op een vooruitstrevende manier met burgerinitiatieven aan de slag. Hajo vertelt over een mooi voorbeeld in Deventer: “Burgers hadden daar een opblaaszwembad voor hun huis gezet. Alle buurtkinderen kwamen er zwemmen en spelen. Een toppunt van integratie, sociale cohesie, et cetera. Maar, het zwembad stond op de stoep, en dat is openbare ruimte dus het mocht niet. In overleg met de gemeente heeft men toen besloten dat het zwembad naar de voortuin verplaatst moest worden. Dat vond ik hartstikke goed, de gemeente denkt mee en ze komen samen tot een oplossing.”

De woningbouwvereniging was het er echter niet helemaal mee eens: “Uiteindelijk is het een heel gedoe geworden. Het zwembad moest weg. Los van wat er nou goed of fout is: ik vond het een heel mooi voorbeeld van de worsteling en dillema’s die je tegen komt. Hoe lastig het is voor de gemeente om ermee om te gaan. ”

De gemeente moet natuurlijk meerdere mondjes tevreden houden. Ze hebben met veel instanties te maken. Hajo: “Welke rol neem je als gemeente aan? Hoever ga je daarin? Waar leg je je grenzen? Volgens mij kun je er alleen maar uitkomen als je samen met elkaar in dialoog blijft.”

Accepteer dat het af en toe fout gaat

Wil jouw gemeente ook (meer) doen met burgerinitiatieven? Volgens Hajo is het zaak datgene te doen dat bij je past: “Je hoeft het niet ineens 180 graden anders te gaan doen. Dat kan wel, maar dat zou ik niet adviseren. Ga met elkaar, in kleine stapjes leren. En doe dat in dialoog en kijk waartoe dat kan leiden. Denk niet alleen vanuit je eigen beleidsdoelstellingen, maar kijk ook verder: wat zit erachter? En hoe kun je daarin met elkaar verbinden? Dat geldt zowel binnen de organisatie als met de inwoners.” Hajo denkt dat je vanuit de waarden, de missie, de bedoeling die je met elkaar deelt, samen aan de slag kunt gaan.

En het belangrijkste?

“Accepteer dat het af en toe fout gaat. En blijf met elkaar communiceren. Kijk naar de maatschappelijke vraag achter het initiatief.”

Download onze e-boeken voor beleidsmakers (PDF)

Een lange adem en een visie

Volgens Hajo moet je zorgen dat je mensen wel blijft stimuleren in burgerinitiatieven: “In een wijk waar het allemaal niet zo soepel loopt, waar van nature weinig initiatief vanuit de burgers kwam, wilden mensen graag een eigen bankje plaatsen. Als gemeente kun je dan zeggen ‘prima, ga je gang’, maar je kunt ook zeggen ‘nee, dat kan niet volgens het beleid’. Dat zijn kleine dillema’s. Maar die kleine dingen maken wel of het succesvol wordt of niet. Als mensen een paar negatieve ervaringen hebben, dan gaan ze het de volgende keer niet meer doen.

Afsluitend merkt Hajo op dat je, om burgerinitiatieven succesvol te maken, een lange adem en een visie nodig hebt: “En je moet kunnen verdragen dat het af en toe een beetje stroef loopt.”

Doe meer met De Beleidsexpert

  1. Download onze e-boeken voor beleidsmakers.
  2. Bezoek onze seminars en trainingen
  3. Bekijk de voordelen van het lidmaatschap van De Beleidsexpert.
Reactie plaatsen

Cookies